تبلیغات
نوشته های احمد كسروی در زمینه‌ی زبان فارسی - آذربایگان
 
نوشته های احمد كسروی در زمینه‌ی زبان فارسی
خدا با ماست
درباره وبلاگ


نوشته های احمد كسروی درباره زبان فارسی - بكوشش حسین یزدانیان
زبان پاك نوشته احمد كسروی
كافنامه نوشته احمد كسروی بكوشش فرهیخت

مدیر وبلاگ : رضا فرهیزش
نویسندگان
چهارشنبه 18 اردیبهشت 1392 :: نویسنده : رضا فرهیزش

آذربایگان[1]

« ... آذربایگان یا اتورپاتكان كه اكنون یك كلمه شمرده می‌شود در اصل از سه كلمه تركیب یافته :

1 ـ آتور  یا آذر ،

2ـ پات  یا  پای ،

3 ـ كان یا گان ،

و ما برای اینكه شكل درست كلمه و معنی آنرا بدست بیآوریم ناچاریم كه از این سه كلمه از هركدام جداگانه سخن برانیم :



[1] بخشی از گفتار « آذربایگان» كه با این كتاب بستگی دارد در اینجا آورده می‌شود. گفتار كامل یكبار در سال 1309 در شاهین تبریز شماره‌ی 7 سال یكم و یكبار دیگر در پیمان سال چهارم و بار دیگر در كاروند كسروی گردآورنده یحیی ذكاء چاپ شده است. «ی»

1 ـ آتور : این كلمه یكی از كلمه‌های مشهور فارسی كهنه یا پهلوی و معنی آن معلوم است كه آتش است. این كلمه سپس آذر شده كه هنوز در فارسی امروزی متداول می‌باشد. ولی این شگفت است كه با آنكه دالهای نقطه‌دار كه در آخر دوره‌ی ساسانیان و اوائل اسلام معمول بوده امروز همگی آنها دال بی‌نقطه هستند و فرق میانه‌ی دال و ذال كه در شعر تا دوره‌ی مغول مراعات می‌كردند و قواعدی برای فرق مزبور وضع كرده بودند كه معروفست اكنون از میانه رفته در شعر نیز مراعات آن نمی‌نمایند با اینهمه ذال  آذر بحال خود باقی است و بدال بی‌نقطه تبدیل نیافته لیكن از روی قواعد هیچ مانع ندارد كه كسی آذربایگان را با دال بی‌نقطه بخواند یا بنویسد. چنانكه روستاییان آذربایگان نیز سرزمین خود را « آدربیجان» با دال بی‌نقطه می‌خوانند.

2 ـ پات : مصدر پاییدن كه بمعنی نگهبانی كردن است در پهلوی پاتن بوده. گویا پات اتورپاتكان هم مشتق از آن است و از اینرو معنی اتورپات « آتش نگهدار» و معنی ورتپات ( گل نگهدار ) بوده ولی من درباره‌ی‌ پات شك دارم كه از چه كلمه مشتق و دارای كدام معنی باشد و تنها از روی احتمال است كه می‌گویم از پاتن مشتق می‌باشد.

به هرحال پات پس از مدتی پاذ و سپس پاد شده و چون در لهجه‌ی همدان و آذربایگان بسیاری از دالهای تبدیل به یا می‌یافته ـ چنانكه مادان اكنون مایان است و ماده ( ضد نر ) هنوز در زبان آذربایگانیان « مایه» گفته می‌شود بالاخره پات هم پای گردیده.

لیكن پاء سه نقطه برای چه تبدیل به باء یك نقطه یافته؟..

من گاهی گمان می‌كنم كه آذریان « مردم باستان آذربایگان» یاء سه نقطه را همچون دیگر مردم ایران ادا ننموده نزدیك به یاء یك نقطه ادا می‌كرده‌اند « چنانكه ارمنیان همین ترتیب را دارند»[1] و علت تبدیل یاء سه نقطه‌ی پات به یاء یك نقطه همین بوده. ولی به هرحال مانعی نیست كه ما اكنون آذربایگان را با پاء سه نقطه ( آذرپایگان ) بخوانیم.

3 ـ كان : این كلمه كه سپس گان « با گاف پارسی» گردیده در آخر نامهای شهرها و دیهها فراوان آمده : چنانكه  اردكان ، گرگان و زنگان و ارزنگان و بسیار مانند اینها. و درباره‌ی‌ معنی آن دو احتمال می‌توان داد یكی آنكه بمعنی جا و زمین باشد چنانكه ما این مطلب را در جای دیگر با دلائل ثابت كرده‌ایم. ( در دفتر دومین نامهای شهر و دیههای ایران ) و دیگری آنكه بمعنی نسبت باشد چنانكه در كلمه‌های بازارگان و شایگان ( شاهگان ) بهمین معنی است.

به هرحال از اینجا معنی آذربایگان روشن می‌شود : یعنی سرزمین یا شهر آذرباد. اما شكل راست كلمه از آنچه تا اینجا گفتیم پیداست كه شكل نخستین و دیرین آن اتورپاتكان بوده كه در كتابهای پهلوی بدان شكل می‌نگارند سپس این نام آذرپاذگان و سپس آذرپادگان پس از آن آذرپایگان شده كه هركدام در زمان خود درست بوده و اكنون آذربایگان راست است و چون در برخی شهرهای ایران بویژه در نواحی جنوب گاف فارسی را تبدیل به جیم می‌كرده‌اند آذربایجان با جیم نیز غلط نیست ولی چون اكنون اثری از قاعده‌ی تبدیل گاف به جیم باقی نیست وانگاه آذربایجان با جیم بشكل معرب كلمه نزدیكتر است از این جهت من بكار بردن این شكل را نمی‌پسندم و در این گفتار آنرا بكار نبرده‌ام.

اما آذرابادگان غلط محض است. فردوسی شاید خواسته تفنن بكار برده از نام سرزمین صفتی مشتق سازد. یا اینكه وزن شعر او را بكار بردن آن كلمه ناچار نموده است. به هرحال نباید پنداشت كه كلمه‌ی مزبور بنیاد راستی دارد و می‌توان آنرا بكار برد.

چون در میان سخن نام گلپایگان برده گفتیم اصل آن وردپاتكان بوده بهتر آنست كه در پایان گفتار چند سطری هم درباره‌ی‌ آن نام بنگاریم :

كلمه‌ی ورد یا وارد بمعنی گل سرخ فارسی است نه عربی. تازیكان كلمه را از فارسی برداشته‌اند چنانكه ارمنیان هم برداشته‌اند و بمعنی گل سرخ بكار می‌برند. بلكه باید گفت كه كلمه‌ی ورد با كلمه‌ی گل یكی است یعنی ورد در نتیجه‌ی تغییراتی كه از روی قواعد زبانشناسی در آن رخ داده تبدیل به گل یافته است.

تفصیل این مطلب آنكه در علم زبانشناسی پارسی این معلوم است كه بسیاری از واوهای زبان قدیم در زبان امروزی تبدیل به گاف شده. چنانكه كلمه‌های گزند و گراز و گرگ در اصل وزند و وراز و ورگ بوده و مانند اینها بسیار است. واو وارد هم تبدیل بگاف شده و كلمه‌ی گارد یا گرد گردیده. چنانكه گلپایگان را هم در اواخر ساسانیان و اوائل اسلام « گرد پاذكان» می‌گفتند و تازیكان معرب نموده جردباذكان نامیده‌اند ( معجم البلدان یاقوت دیده شود ) سپس از روی قاعده‌ی دیگری كه آن نیز در زبانشناسی ایران معروفست را و دال تبدیل به لام یافته و كلمه‌ی گارد مبدل به گال سپس مبدل به گول و سپس مبدل به گل شده و بالاخره وردپاتكان « گلپایگان» شده یعنی « شهر گلباد و چنانكه گفتیم گلباد از نامهای معروف ایرانی بوده است[2]...»



[1] هنوز در آذربایجان « پس » را « بس » می‌گویند.

[2] پیمان سال 4 : 365 - 368





نوع مطلب :
برچسب ها :
لینک های مرتبط :
پنجشنبه 16 آذر 1396 08:57 ب.ظ
Hey this is kinda of off topic but I was wanting to know if blogs use WYSIWYG editors or if you have to manually code with HTML.
I'm starting a blog soon but have no coding
skills so I wanted to get advice from someone with experience.
Any help would be greatly appreciated!
دوشنبه 9 مرداد 1396 09:33 ب.ظ
Thank you for another excellent post. The place else could anybody get that type of information in such a
perfect method of writing? I've a presentation next week,
and I am on the search for such info.
چهارشنبه 3 خرداد 1396 08:22 ب.ظ
Helpful info. Lucky me I discovered your web site by chance, and I'm surprised why this coincidence did not came about
in advance! I bookmarked it.
دوشنبه 25 اردیبهشت 1396 03:21 ب.ظ
Hmm it seems like your site ate my first comment (it
was extremely long) so I guess I'll just sum it up what I submitted and say, I'm thoroughly
enjoying your blog. I too am an aspiring blog writer but I'm still new to everything.
Do you have any helpful hints for inexperienced blog writers?
I'd certainly appreciate it.
شنبه 19 فروردین 1396 01:58 ب.ظ
Hello there! Do you use Twitter? I'd like to follow you if that would be ok.
I'm definitely enjoying your blog and look forward to
new posts.
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر